فصل دوم بررسی موارد تربیتی در امر تدریس

بررسی لحن ادای مطالب از دیدگاه بچه‌ها و معلمین:

نكته مهمی كه مطرح است لحن صدای معلم است. در این مورد كه معلم نباید یكنواخت صبحت كند، تقریباً همه اتفاق‌نظر دارند. معلم باید در ضمن صحبت با تغییر لحن صدا، بلندی یا كوتاهی صدا، ایجاد مكث و سكوت، از یكنواختی صدا پرهیز نماید. نكته دیگر مسئله صدای بلند در تدریس می‌باشد شاگردان معتقدند برخی معلمین كه عادت دارند خیلی بلند تدریس كنند، آرامش كلاس را به هم می‌زنند و توجه ما را به درس كاهش می‌دهند. ما بعد از كلاس عموماً دچار گیجی، سر درد، خرد شدن اعصاب، عدم فهم كافی، ناراحتی گوش می‌شنویم. در این باب روانشناسان جمله جالبی دارند آنها می‌گویند «صدای بلند را می‌شنویم ولی صدای آهسته را گوش می دهیم».

نحوه انتقال مطالب از دیدگاه قرآن

در تكمیل توضیحات قبلی، از بهترین كتاب یعنی قرآن كمك می‌گیریم. خدائی كه ما را ساخته خود به طبیعت ما آگاه‌تر است. پس چه بهتر كه ارزنده‌ترین طریقه آموزش را از قرآن بیاموزیم.

در قرآن بسیاری از آموزش‌ها در قالب قصه بیان شده كه این خود، گرایش ذاتی انسان‌ها را به داستان نشان می‌دهد. قصه‌هایی كه از جای جای آن، مطالب وافری جهت ارزش‌های متعالی انسانی می‌بینیم. در قرآن قبل از آنكه انجام كار را از انسان بخواهد، خود آن را انجام می‌دهد. آنجا كه می‌فرماید:

«خدا و ملائكش بر پیامبر درود می‌فرستند. پس ای كسانی كه ایمان آورده‌اید شما هم بر او درود بفرستید».

معمولاً در لحن صحبت قرآن به دنبال خواستن اجرای امری، زمینه‌ای كه ایجاد رابطه عاطفی برای شنونده نیز بنماید، زمینه ایجاد رابطه عاطفی و علاقه به گوش دادن و محبت كردن را ملاحظه می كنیم: آیا خدا تو را یتمی نیافت كه در پناه خود جای داد او از شر دشمنانت نگهدری كرد و ترا در بیابان مكه ره گم كره (حیران) یافت (در طفولیت كه حلیمه دایه‌ات آورد تا به جدّت عبدالمطلب سپارد در راه مكه گم شدی، حلیمه و عبدالمطلب سخت پریشان شدند و خدا زود آنها را به تو راهنمایی كرد و باز ترا فقیر (الی ا...) یافت و (به دولت نبوت) توانگر كرد (و نعمت رسالت عطا نمود) پس (به شكرانه آن) تو هم یتیم را هرگز میازار و فقیر و گدای سائل از درت بزجر مران (بلكه به احسان یا به زیان خوش برگردان).

مثال دیگر را با آیه بیست و یكم سوره بقره شروع می‌كنیم آنجا كه می‌فرماید: «ای مردم بپرستید پرورش‌دهنده خود را تا پارسا و منزه شوید. یعنی در حین امر به انجام كار، ایجاد رابطه عاطفی با پرورنده خود را می‌بینیم و به دنبال آن دلیل انجام كار (بپرسید تا پارسا و منزه شوید) آورده می‌شود.

لذا در خیلی موارد ملاحظه می‌كنیم در حین آموزش خاصی، محاسن یا علل انجام كار خواسته شده‌ نیز، ذكر شده كه باعث ایجاد انگیزه در جهت انجام كار می‌شود.

نحوه برخورد معلم با دانش‌آموز (بعد عاطفی)

در صحبت‌های بسیاری كه با دانش‌آموزان داشته‌ام بیشترین اهمیت آنان روی همین مورد بود. شاید این موضوع تأیید كننده نقش مهم ایجاد علاقه در جلب توجه دانش‌آموزان به درس می‌باشد. بحث روی نحوه برخورد و چگونگی اخلاقیات معلم بیشترین موردی بود كه دانش‌آموزان پایه‌های مختلف به آن می‌پرداختند. بچه‌ها می‌گویند ما نیاز داریم كه به ما اعتماد به نفس داده شود و برای ما ارزش قائل شوند. تجربه نشان می‌دهد معمولاً معلمینی كه چند سال تدریس با یك كلاس خاصی را به عهده دارند، شناخت بیشتری روی بچه‌ها پیدا كرده‌اند. این معلمان معمولاً شاگردان را به نام صدا می‌كنند و چون به خصوصیات بچه‌ها آگاهند، پس موفق‌تر از حالتی هستند كه بخواهند به عنوان تازه وارد و غریبه وارد كلاس شوند، و با نگاه ناآشنا به چهره‌ها بنگرند، لذا این خود نمایانگر اهمیت شناخت روحیه دانش‌آموزان در فهماندن درس می‌باشد.

بررسی بهترین روش‌های تشویق و تنبیه

یكی از روانشناسان می‌گوید به هر كس اظهار اطمینان كنید سعی خواهد كرد كه خود را لایق آن سازد. یادم می‌آید شاگرد بسیار ضعیفی را به محیط مدرسه جدیدش آوردند در جلسه اول معرفی او را به عنوان شاگرد زرنگ نشان دادند، و پیرامون این معرفی هم روحیه خودش و هم برخورد كلاس با وی تغییر كرد و بعد از مدتی این شاگرد ناموفق سابق، تبدیل به فرد موفقی شد و سعی كرد لایق وضعیت خوب پیش آمده باشد.

رئیس شركتی می‌گفت: اداره كردن مردمان راحت‌تر است، اگر شما را محترم بشمارند و شما هم نسبت به استعداد و لیاقت آنان ابراز قدردانی و اطمینان‌خاطر نمائید. خلاصه اگر مایلید یكی از خصلت‌ها را در وجود شخصی تقویت كنید و استعداد او را به فعلیت رسانید طوری برخورد كنید كه گویی این خصلت بالفعل از صفات ارزنده و ملكات غالبه اوست. خود بچه‌ها در بررسی روش‌های تشویق و تنبیه موفق معتقدند: معلمی كه روحیه آنها را درك كند، با صحبت‌های موردی با افراد كلاس و نشان دادن اهمیت به شخصیت بچه و تقویت اعتماد به نفس، باعث ایجاد علاقه در آنها می‌گردد. می‌‌گویند در این صورت با كوشش بیشتری سعی می‌كنیم رضایت او را به دست آورده و لایق اعتماد وی باشیم لذا چنین معلمی بهترین تشویق را در مورد ما به كار بسته است. به قول فردوسی:

كسی كش ستایش نیاید به كار          تو او را به گیتی به مردم مدار

در مورد بهترین روش تنبیه تعدادی از همكاران متأسفانه اعتقاد به برخورد تند در اولین جلسه دارند از قبیل پاره كردن دفتر، اخراج از كلاس، ایستادن كنار سطل آشغال، استفاده از خط‌كش و... گروهی از همكاران نیز به عنوان حربه آخر از چنین روشیاستفاده می‌كنند. مصداق حدیثی كه می‌فرماید:

«در صورتی كه پیشنهاد ما مؤثر نیفتاد، البته باید به زبان شمشیر قضاوت كرد. عرب می‌گوید آخرین وسیله معالجه داغ كردن است».

اكنون ببینیم نظر خود شاگردان در مورد بهترین روش تنبیه چیست:

بچه‌ها می‌گویند بهترین روش تنبیه كم توجهی معلم به ما می‌باشد. وقتی تمرین نگاه می‌كند با دفتر ما كاری ندارد، سر كلاس درس اصلاً نگاهی به ما نمی‌اندازد. ورقه امتحانی ما را نمی‌گیرد و برای درس پرسی صدایمان نمی‌زند. در آن صورت عذاب‌آورترین لحظات را می‌گذرانیم. برخی دیگر می‌گفتند بدترین نوع تنبیه معلم همان چهره ناراحت وی است كه گاهی توأم با جملاتی نظیر اینها می‌شود «از تو توقع نداشتم»، «خیلی بیشتر از اینها انتظار داشتم»، «نا امیدم كردی».

نحوه تشویق موفق از دیدگاه روانشناسان:

گروهی از روانشناسان معتقدند تمجید باید واقعی باشد و آگاهانه و دقیق به كار رود و فقط هنگامی كه بچه كار موفقیت‌آمیزی انجام داده از آن استفاده كنیم.

در مورد تشویق كردن دانش‌آموزان باید در نظر داشته باشیم كه تشویق‌های ما باید صمیمانه و صادقانه و واقعی باشد. چون انسان ذاتاً از تملق و چاپلوسی منزجر است، لذا باید عادلانه از كوچك‌ترین پیشرفت آنها تمجید نمائیم زیرا بهترین طریق تغییر احوال و روحیه انسان‌ها همین روش است.

با جملاتی نظیر: «ترا جوانی هوشمند و لایق كارهای بزرگ یافته‌ام» یا «می‌دانم كه آینده تو روشن است» می‌توانیم در دل دانش‌آموز نور امیدواری بتابانیم و بگذاریم اعتماد به نفس وجود وی را منقلب نماید.

متأسفانه گروهی از معلمین كم تجربه معمولاً در برخورد با نقاط ضعف شاگردان به شدت عصبانی می‌شوند و شماتت، یعنی راحت‌ترین كار را انجام می‌دهند نظیر: «تو هیچی نمی‌شی» «بی‌استعداد هیچی نفهم» «مهمانی آمدی» و... با وی برخورد شدیدی دارند و ناخودآگاه باعث فلج فكری بچه می‌شوند. شاید در این لحظات فراموش می‌‌كنند، اگر معلمی عصبانیت خود را بروز دهد در واقع شكست خود را امضاء كرده است. یك معلم عصبانی در واقع نشان می‌دهد قدرت خودداری ندارم و از كوره در می‌روم، من قدرت كنترل خود را ندارم در حالی كه قوی‌ترین مردمان آنانند كه خشم خود را فرونشانند لذا چنین معلمی در واقع به ضعف خود اعتراف كرده است.

نحوه تشویق و تنبیه و برخورد با زیردستان از دیدگاه نهج‌البلاغه:

راجع به تشویق و تنبیه و نحوه بروز احساسات می‌فرماید: «علاوه بر این باید دانست كه افراط در مهربانی رعیت را مغرور می‌كند و به كبر و نخوتش سوق می‌دهد، تا درجه‌ای كه كار را به جاهای باریك بكشاند «ای پسر حارث در عملیات كاركنان حكومت خود نیك بازرسی و دقت كن. آنكه با فداكاری انجام وظیفه می‌نماید، باید قولاً و عملاً تشویق شود. حتی كوچك‌ترین اقدام ستوده‌اش را هم نباید نایده انگاشت و در مقابل بدكاران نیز لازم است، مطابق مقررات اسلام، انتقام‌كشی و كیفرجویی». ای مالك مبادا كه در حكومت تو خادم و خائن یكسان باشند. زیرا خادمی كه در ازای خدمت خود مزد و رحمت نبیند، دلسرد و بی‌قید گردد و خائنی كه جزای خیانت خود را حد كمال نیابد، كردار زشت خویش را با جرأت بیشتری تكرار كند» «هرگز مگو من مأمورم و معذور، هرگز مگو كه به من دستور داده‌اند و باید كوركورانه اطاعت كنم، هرگز طمع مدار كه تو را كوركورانه اطاعت كنند» «هرگز به پشتیبانی مقام سروری، خود را بر دیگران تحمیل مكن» اگر چنین گویی و چنان كنی آیینه قلبت زنگ‌آلود و تاریك می‌شود، «مالكا، انصاف و عدل سرلوحه برنامه حكومت است» «اگر چنین نكنی و همگان را با نظر مساوی ننگری، بر بندگان خدای ظلم كردی و خداوند توانا را به دشمنی خود برانگیخته‌ای» «مالكا هر قدر كه خود را قادر و فعال می‌بینی بیاد آر خداوند از تو فعال‌تر و قادرتر است» در خاتمه این قسمت جمله منتخبی كه می‌تواند مصداق راه حل اكثر مسائل انسان‌ها باشد، را پیش می‌كشیم، آنجا كه می‌فرماید:

«یاد خدا خاطر را روشن كند و چراغ خرد را برافروزد و اشتغال هوس و غضب را فرو نشاند»

نحوه برخورد با شاگردان ناسازگار:

مهمترین موردی كه معمولاً در اداره نظم و انضباط كلاس با آن مواجه هستیم همین مشكل نحوه برخورد با بچه‌های ناسازگار است. برخی دبیران به عنوان اولین قدم در مواجه با اینان از روش بیرون كردن شاگرد استفاده می‌كنند. در حالی كه معلم در لحظه‌ای كه شاگرد را بیرون می‌فرستد در واقع اعلام می‌كند كه من تحمل مبارزه با تو را ندارم یا به بیان كوتاه‌تر آنكه می‌گوید «در مقابل تو من با زنده‌ام». خود دانش‌آموزان كلاس نیز این روش را نشانه ضعف معلم خود می‌دانند آنها به طور ناخودآگاه، احساس دلسوزی برای چنین شاگردی كه در جمع تنبیه شده را دارند. كه باز این به نفع معلم نیست. پس چه باید كرد.

به قول شاعر:

به شیرین زبانی و لطف و خوشی      توانی كه پیلی به موئی كشی

معمولاً ملایمت و خوش‌زبانی خیلی بیشتر از غضب و درشتی در خلق نافذ می‌افتد به قولی قطره‌ای عسل بیشتر از خرواری زهر مگس را جلب می‌كند پس اگر می‌خواهید كسی را با خود هم عقیده كنید به ملایمت سخن آغاز كنید و بكوشید طوری صحبت كنید كه طرف مقابل را مكرر به بله، بله گفتن وادار كنید و طوری حركت كنید كه هرگز كلمه نه را به زبان نیاورد، در این صورت طرف مقابل را برای پذیرفتن رأی و پیشنهاد خود، حاضر و آماده كرده‌ایم. باید به صورت اشاره افكار خود را در طرف مقابل القاء كنیم و بگذاریم به میل خود به نتایجی كه ما می‌خواهیم برسد. در واقع می‌گذاریم او فكر كند كه بر حسب تصور خودش رفتار كرده است.تعدادی از همكاران معتقدند كه با عوض كردن جای شاگرد ناسازگار و قرار دادن وی در موقعیت بهتر می‌توانند موفق باشند.آنان معتقدند بعد از این كار، باید به نحوی در آنها حس مسئولیت ایجاد كنیم به همراه تلفین این جمله: «می‌دانم از عهده آن بر می‌آیی» كمكش كنیم تا بتواند خود را در جمع كلاس مطرح كند این نیاز طبیعی خود را به نحو مطلوب‌تری ارضاء نماید و مسئولیت‌هایی از قبیل رهبری یك گروه كوچك علمی، یا ساخت وسیله كمك آموزشی، یا نقد و بررسی یك فیلم آموزشی، تصحیح برخی تكالیف را به وی واگذار كنیم. معلم باید این باور را در آنها ایجاد كند كه زندگی امروز ما تصویری از زندگی آینده است اگر امروز خود را درست بسازیم فردای ما نیز به شكل مطلوبی ساخته خواهد شد. باید به شاگردان نوجوان خود توضیح دهیم كه برای ساختن امروز دشمنانی وجود دارند كه باید آنها را شناسایی كنیم و در واقع بستری برای آینده بهتر فراهم نمائیم. برخی كارها می‌توانند اثرات بدی در زندگی ما و بهره‌وری آینده كشور داشته باشند. در این باره باید دید دشمنان یك دانش‌آموز چه چیزهایی هستند و چگونه آینده وی را تباه می‌كنند باید با شناخت دشمنان امروز و نابودی آنها بگذاریم فردایی زیبا انتظار ما را بكشد.www.zibaweb.com

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *